किताबका पानामा पढिएको गाउँ कस्तो हुन्छ ? समाज कसरी चल्छ ? मानिसहरू एकअर्कासँग कसरी जोडिएका हुन्छन् ? जीवनका अप्ठ्यारा परिस्थितिमा कसरी आफूलाई सम्हाल्ने ? अनि आफूले सिकेको ज्ञानलाई वास्तविक जीवनमा कसरी प्रयोग गर्ने ? यी प्रश्नको उत्तर सधैँ पाठ्यपुस्तकका अक्षरमा भेटिँदैनन्। कतिपय उत्तर गाउँका साँघुरा बाटामा हिँड्दा, स्थानीय मानिससँग संवाद गर्दा, सामूहिक रूपमा काम गर्दा र अपरिचित परिवेशमा आफूलाई अनुकूल बनाउँदा भेटिन्छन्।
यही जीवनको पाठ सिक्ने यात्रामा थिए, गुरुकुल एकेडेमी दाङका कक्षा ९ का विद्यार्थी। विद्यालयको नियमित कक्षाकोठा, घण्टी, पाठ्यपुस्तक र परीक्षाको परिचित संसारबाट केही समय बाहिर निस्किएर उनीहरू ग्रामीण परिवेशको जीवन्त पाठशालामा पुगे। त्यहाँ उनीहरूका लागि शिक्षकले पढाउने पाठभन्दा पनि समाज, प्रकृति, परिवेश र आफ्नै अनुभवले धेरै कुरा सिकाउने अवसर बन्यो। विद्यार्थीका लागि यो केवल विद्यालयले आयोजना गरेको एउटा बन्द शिविर थिएन, जीवनलाई नजिकबाट बुझ्ने र आफूलाई आफैँले चिन्ने अभ्यास पनि थियो।
गुरुकुल एकेडेमीले कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई लक्षित गरी आयोजना गरेको बन्द शिविर सम्पन्न भएको छ। बंगलाचुली गाउँपालिका–२ पोखरीडाँडामा आयोजित शिविरमा सहभागी विद्यार्थीले ग्रामीण जनजीवन, स्थानीय परिवेश, सामाजिक व्यवहार, सामूहिक कार्यशैली र दैनिक जीवनमा आवश्यक पर्ने विभिन्न व्यवहारिक सीपबारे अनुभव हासिल गरेका छन्।
शिक्षालाई परीक्षामा प्राप्त हुने अंक र प्रमाणपत्रमा मात्र सीमित नराखी जीवनसँग जोड्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको शिविरमा विद्यार्थीले प्रत्यक्ष सहभागिता र अनुभवमा आधारित सिकाइको अवसर प्राप्त गरेका हुन्। शिविरमा विद्यार्थी, शिक्षक तथा कर्मचारी गरी ४५ जनाको सहभागिता रहेको थियो। तीमध्ये ३१ जना विद्यार्थी थिए।
कक्षाकोठाभन्दा फराकिलो जीवनको पाठशाला
विद्यालयको परम्परागत शिक्षण पद्धतिमा शिक्षकले विषयवस्तु प्रस्तुत गर्छन्, विद्यार्थीले सुन्छन्, टिपोट गर्छन् र परीक्षामा त्यसको उत्तर लेख्छन्। तर जीवनका सबै प्रश्नको उत्तर यसरी तयार हुँदैन। सहकार्य, नेतृत्व, जिम्मेवारी, आत्मअनुशासन, सामाजिक संवेदना र समस्या समाधान गर्ने क्षमता व्यवहारबाटै सिकिने विषय हुन्।
बन्द शिविरको मूल मर्म पनि यही थियो। विद्यार्थीलाई ग्रामीण परिवेशमा पुर्याएर त्यहाँको जीवनशैली, सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय संस्कृति, रहनसहन र व्यवहारिक पक्षसँग परिचित गराउनु। गाउँको जीवनलाई बाहिरबाट हेर्ने पर्यटकको दृष्टिभन्दा त्यसको दैनिक अभ्याससँग जोडिएर बुझ्ने अवसर प्रदान गर्नु।
शिविर अवधिमा विद्यार्थीलाई विभिन्न समूहमा विभाजन गरी ग्रामीण परिवेशमा आवश्यक पर्ने गतिविधिमा सहभागी गराइएको थियो। समूहमा रहेर काम गर्दा उनीहरूले जिम्मेवारी बाँडफाँट, एकअर्काको विचार सुन्ने, सहकार्य गर्ने र सामूहिक निष्कर्षमा पुग्ने अभ्यास गरे। फरक परिवेशमा आफूलाई अनुकूल बनाउने र समूहगत रूपमा समस्याको समाधान खोज्ने अवसर पनि उनीहरूले पाए।
यस्ता अभ्यासले विद्यार्थीमा पाठ्यपुस्तकबाट प्राप्त सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने आधार तयार गर्छन्। शिक्षाशास्त्रमा यसलाई अनुभवमा आधारित सिकाइ (Experiential Learning) भनिन्छ। यस पद्धतिमा विद्यार्थी केवल सूचना ग्रहण गर्ने व्यक्ति हुँदैनन्, उनीहरू स्वयं सिकाइ प्रक्रियाका सक्रिय सहभागी बन्छन्। अनुभव गर्ने, त्यसबारे चिन्तन गर्ने, सिकाइको निष्कर्ष निकाल्ने र व्यवहारमा प्रयोग गर्ने प्रक्रियाबाट ज्ञान थप दिगो बन्ने विश्वास गरिन्छ।
आजको पुस्ता प्रविधि र सूचनाको पहुँचमा पहिलेभन्दा धेरै अगाडि छ। मोबाइलको एउटा स्क्रिनबाट संसारका विभिन्न भूगोल, संस्कृति र जीवनशैलीबारे जानकारी लिन सकिन्छ। तर सूचना प्राप्त गर्नु र त्यसलाई अनुभूत गर्नु फरक कुरा हुन्। गाउँको सामाजिक संरचना, श्रमको महत्त्व, स्थानीय परम्परा, सामुदायिक सम्बन्ध र पारस्परिक सहयोगको वास्तविक अर्थ प्रत्यक्ष अनुभवबाट अझ गहिरोसँग बुझ्न सकिन्छ।
बन्द शिविरले विद्यार्थीलाई यही अनुभूतिको नजिक पुर्याउने प्रयास गरेको देखिन्छ। ग्रामीण समाजसँगको सम्पर्कले उनीहरूलाई आफ्नो वरिपरिको परिवेश बुझ्न, स्थानीय जीवनप्रति सम्मान गर्न र समाजका विविध पक्षप्रति संवेदनशील बन्न प्रेरित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
शिविरको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो—विद्यार्थीले आफूले सिकेका कुरा आफैँ प्रस्तुत गर्नु। समापन कार्यक्रममा विभिन्न समूहका विद्यार्थीले समूह कप्तानमार्फत शिविर अवधिमा हासिल गरेका ज्ञान, अनुभव र सिकाइबारे प्रस्तुतीकरण गरेका थिए।कुनै पनि सिकाइ तब अझ अर्थपूर्ण हुन्छ, जब सिकेको विषयलाई आफ्नै शब्दमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। समूहगत प्रस्तुतीकरणले विद्यार्थीलाई आफूले गरेका गतिविधि सम्झिने, तिनको अर्थ पहिल्याउने र अरूसामु आफ्ना विचार राख्ने अवसर दियो।
यस प्रक्रियाले उनीहरूको आत्मविश्वास, नेतृत्व क्षमता, सञ्चार सीप र सार्वजनिक अभिव्यक्ति कौशल विकासमा सहयोग पुर्याउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। समूह कप्तानमार्फत प्रस्तुतीकरण गरिनुले नेतृत्व र प्रतिनिधित्वको अभ्यासलाई समेत स्थान दिएको थियो।शिक्षाको आधुनिक अवधारणाले विद्यार्थीमा विषयगत ज्ञानसँगै आलोचनात्मक चिन्तन, सिर्जनात्मकता, सञ्चार र सहकार्यजस्ता सीपको विकासलाई महत्त्व दिन्छ। यस्ता सीपलाई एक्काइसौँ शताब्दीका जीवनोपयोगी क्षमताका रूपमा समेत लिइन्छ। बन्द शिविरमा गरिएका समूहगत गतिविधि र प्रस्तुतीकरण यिनै क्षमताको अभ्यासका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
शिक्षा मानिसलाई केवल पढ्न र लेख्न सिकाउने प्रक्रिया होइन। यसले मानिसलाई विवेकशील बनाउँछ, समाजप्रति जिम्मेवार बनाउँछ र जीवनका चुनौती सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। विद्यार्थीले गणितका सूत्र, विज्ञानका सिद्धान्त, इतिहासका घटना र भूगोलका तथ्य सिक्नु जति आवश्यक छ, त्यति नै आवश्यक छ—मानिससँग कसरी व्यवहार गर्ने, सामूहिक जीवनमा कसरी सहभागी हुने, आफ्नो जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्ने र समाजका समस्याप्रति कसरी संवेदनशील बन्ने भन्ने सिकाइ। गुरुकुल एकेडेमीको बन्द शिविरले यही शैक्षिक मान्यतालाई व्यवहारमा जोड्ने प्रयास गरेको छ। विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाको निश्चित घेराबाट बाहिर निकालेर गाउँको परिवेशमा पुर्याउनु आफैँमा एउटा शैक्षिक प्रयोग हो। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो पाठ्यपुस्तकबाहिर पनि एउटा विशाल संसार छ भन्ने अनुभूति गराएको छ ।
पोखरीडाँडाको ग्रामीण परिवेशमा सम्पन्न गुरुकुलको यो बन्द शिविर विद्यार्थीका लागि त्यही ठूलो पाठशालाको एउटा अनुभव बन्यो। जहाँ किताबका अक्षरले सुरु गरेको सिकाइलाई जीवनका दृश्यले थप अर्थ दिए। जहाँ शिक्षकको निर्देशनसँगै समाजको व्यवहारले पनि पाठ पढायो। र जहाँ विद्यार्थीले सायद एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्ने अवसर पाए—जीवनमा सफल हुन केवल जान्नु पर्याप्त हुँदैन, जानेको कुरा व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमता पनि चाहिन्छ।
यसैविच गुरुकुल गुरुकुल एकेडेमी दाङद्वारा कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई लक्षित गरी आयोजना गरिएको बन्द शिविर सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको छ। अगुरुकुल एकेडेमी घोराहीका विद्यालय संयोजक तथा शिविर इन्चार्ज भुवन आचार्यको अध्यक्षता एवं नेपाल पत्रकार महासंघका केन्द्रीय सचिव सविन प्रियासनको प्रमुख आतिथ्यमा कार्यक्रम सम्पन्न भएको थियो । गुरुकुल एकेडेमीले शिविरस्थलमै पत्रकार सम्मेलन गरेर कार्यक्रमका गतिविधि, उद्देश्य र उपलब्धिबारे जानकारी गराएको थियो।
कार्यक्रममा प्रियासनले शिक्षालाई पाठ्यपुस्तक र परीक्षाको सीमाभित्र मात्र राख्न नहुने धारणा व्यक्त गर्नुभयो । उहाँले विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासका लागि व्यवहारिक शिक्षाको महत्त्व औँल्याउँदै उनले कक्षाकोठामा प्राप्त सैद्धान्तिक ज्ञानलाई वास्तविक जीवनसँग जोड्न सके मात्र शिक्षा सार्थक हुने बताउनुभयो ।
उहाँका अनुसार बन्द शिविरजस्ता कार्यक्रमले विद्यार्थीलाई किताबी ज्ञानभन्दा बाहिरको संसार बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छन्। ग्रामीण परिवेशमा पुगेर स्थानीय जीवनशैली, रहनसहन, संस्कृति, परम्परा र सामाजिक गतिविधिसँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्दा विद्यार्थीमा समाजप्रतिको बुझाइ फराकिलो हुन्छ। विद्यार्थी जीवन आफूलाई सिक्ने, बुझ्ने र भविष्यका लागि तयार पार्ने महत्त्वपूर्ण समय भएको उल्लेख गर्दै प्रियासनले यस्ता कार्यक्रमले आत्मनिर्भरता, अनुशासन, नेतृत्व क्षमता, सामूहिक भावना र सहकार्यको संस्कार विकास गर्न सहयोग पुर्याउने उहाँको भनाई थियो ।
कार्यक्रमका विशिष्ट अतिथि बंगलाचुली गाउँपालिका–३ का वडाध्यक्ष मैते पुनले ग्रामीण परिवेशमा विद्यार्थीलाई सहभागी गराएर स्थानीय जनजीवन र सामाजिक गतिविधिबारे जानकारी गराउनु सकारात्मक पहल भएको बताउनुभयो । यस्ता कार्यक्रमले विद्यार्थीलाई गाउँ, समाज र स्थानीय संस्कृतिसँग नजिक बनाउने उहाँको विश्वास थियो।
नेपाल पत्रकार महासंघ दाङका पूर्वअध्यक्ष सुदीप गौतमले विद्यार्थीको प्रतिभा प्रस्फुटन, नेतृत्व विकास र सामाजिक चेतना अभिवृद्धिका लागि बन्द शिविर प्रभावकारी माध्यम बनेको बताउनुभयो । कार्यक्रममा वडा सदस्य भुपेन्द्र मल्ल, पोखरीडाँडा मर्पेस संरक्षण समितिका अध्यक्ष बलदेव मल्ल, विद्यालयका सेयर सदस्य योगेश कुमार गोइत तथा इलाका प्रहरी चौकी कमिरेचौरका प्रमुख एवं प्रहरी सहायक निरीक्षक अनबहादुर पुनलगायतको उपस्थिति थियो।
गुरुकुल एकेडेमी तुलसीपुरका सहायक प्रधानाध्यापक सुशील केसीको स्वागत मन्तव्यबाट सुरु भएको कार्यक्रमको सहजीकरण गुरुकुल एकेडेमी लमहीकी छात्रा कृतिका गिरीले गर्नुभएको थियो ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्